Advt.

Advt.

Thursday, April 3, 2014

पत्रमैत्रीण



 -महावीर सांगलीकर

दिशाची गोष्ट ही दीर्घकथा माझ्या आयुष्या घडलेल्या सत्य घटनेवर आधारीत आहे. विचित्र आणि अनपेक्षित घटनांनी भरलेल्या या दीर्घकथेचा हा पहिला भाग. कथेत मुलीचे नाव बदललं आहे.  

ते 1991चं वर्ष होतं. त्यावेळी इंटरनेट, मोबाईल फोन या गोष्टी अस्तित्वात नव्हत्या. फोन हा प्रकारही त्याकाळी फार मोठ्या प्रमाणात दिसत नव्हता.

माझं अजून लग्न व्हायचं होतं.

त्यावेळी माझ्या काकांचा एक फोटो स्टुडीओ होता. तो मीच चालवत असे. दुपारच्या वेळी सहसा कोणी फोटो काढायला येत नसे. त्यामुळं तो वेळ वाचन, लेखन यात जात असे. शिवाय त्या काळी मी एक छोटे इंग्रजी मासिक चालवत असे. त्या काळात मला खूप पत्रं येत असत. देशातून आणि परदेशातूनही. ती पत्रे वाचणंं, त्यातील कांहीची उत्तरं देणंं यात मस्त वेळ जात असे.

एके दिवशी नेहमीप्रमाणंं 12 वाजण्याच्या सुमारास पोस्टमन आला. त्यावेळी मी डार्करूममध्ये होतो. ‘सांगलीकर, पत्रे...’ असा आवाज देवून तो निघून गेला. मी बाहेर येवून बघतोय तर काउंटरवर पत्रांचा भला मोठा ढीग पडलेला. पाकिटं, पोस्टकार्डं, अंतर्देशिय पत्रं, परदेशातनं आलेली पत्रं, शिवाय नियतकालिकं..... 

त्यातील्या एका पाकिटावर माझी नजर खिळली. त्याच्यावरचं अक्षर मुलीचं होतं. पत्रावरचा पोस्टाचा शिक्का बघितला, तो मुंबईचा होता. बाकी सगळी पत्रं बाजूला ठेवून ते पाकीट मी हातात घेतलं. उघडलं. तेग्रजीत लिहिलेलं एकपानी पत्र होतं. पत्राची सुरवात Dear Mr. Sanglikar अशी होती. पत्राचा सारांश असा होता:

गेल्या आठवड्यात मी अहमदाबादला गेले असताना तिथं एका प्रदर्शनात तुमचं मासिक पाहिलं. अशा प्रकारचं, वेगळी माहिती देणारं मासिक मी पहिल्यांदाच पाहिलं. ते मला फार आवडलं. त्याची
वर्गणी मी मनीऑर्डरनं पाठवत आहे.

मला तुमच्याशी वेगवेगळ्या विषयांवर चर्चा करायची आहे. मला धर्म, तत्वज्ञान, अध्यात्म, विज्ञान या
विषयांची खूप आवड आहे. या विषयांच्या संदर्भात मला अनेक प्रश्न पडतात. माझ्या प्रश्नांची उत्तरं तुमच्याकडून मिळतील असं मला वाटतं.

मासिक चालवण्याबरोबर तुम्ही आणखी काय करता? तुमचे छंद काय-काय आहेत? तुम्हाला कोणत्या-कोणत्या भाषा येतात? तुमचं वय किती आहे? तुम्ही कधी मुंबईला येता का?

या पत्राचं उत्तर लवकरात लवकर द्यावे ही विनंती. वाट पहात आहे. तुमचा फोन नंबर कळवावा.

-दिशा  

पत्रातील भाषाशैलीवरून ती मुलगी इंग्रजी मेडियममध्ये शिकलेली असावी याचा मला अंदाज आला. ते पत्र मुंबईतील उच्चभ्रू भागातून आले होते.

दुस-या दिवशी तिनं पाठवलेली मनीऑर्डरही मिळाली. मी लगेच तिच्या पत्त्यावर माझ्या मासिकाचा लेटेस्ट अंक पाठवून दिला. पण का कुणास ठावूक, मला तिच्या पत्राचं उत्तर द्यावं असं वाटलं नाही. माझ्या सुप्त मनानं त्या मुलीला एक वर्गणीदार म्हणूनच वागवायचं ठरवलं असावं.

पुढच्याच आठवड्यात तिचं पुन्हा पत्र आलं.

Mr. Sanglikar

आपण पाठवलेला अंक मिळाला. धन्यवाद. पण तुम्ही माझ्या या आधीच्या पत्राचं उत्तर दिलं नाही. कृपया उत्तर द्यावं.

या पत्राचंही मी उत्तर दिलं नाही. 

एखाद्या व्यक्तिची आपण दखल घेतली नाही तर ती व्यक्ति चिडू शकते. या मुलीचंही तसंच झालं. कांही दिवसातच तिनं मला एक खरमरीत पत्र पाठवले.

Mr. Sanglikar

हे माझं तिसरं पत्र. या आधी मी तुम्हाला दोन पत्रे पाठवली, पण तुम्ही त्यांची उत्तरं दिली नाहीत. तुम्हाला तुमच्या वाचकांची किम्मत दिसत नाही. ही कांही चांगली गोष्ट नाही. माझ्या पत्राला निदान चार ओळींचं तरी उत्तर द्यावं तुम्हाला का वाटत नाही? जर तुम्हाला माझ्या पत्रांची उत्तरे द्यायची नाहीत तर राहू द्या, मलाही आता तुमच्या मासिकाचं वर्गणीदार राहायचं नाही. तुम्ही पाठवलेला अंक मी परत पाठवत आहे. कृपया मी भरलेली वर्गणी मला ताबडतोब परत पाठवून द्यावी.  

हे पत्र वाचून मला धक्काच बसला. तिच्या पत्रांची उत्तरं न दिल्यानं तिचं मन दुखावलं गेलं याचं मला वाईट वाटलं. पण माझ्या अशा वागण्याला माझा नाईलाज होता. नसते उद्योग मला नको होते. तिनं वर्गणी परत मागवली याचा मला एक प्रकारे आनंदच झाला. मी ताबडतोब पोस्टात गेलो आणि मनीऑर्डरनं तिचे पैसे परत पाठवून दिले. सुटलो बुवा त्या मुलीच्या तावडीतून अशा आनंदात माझे पुढचे कांही दिवस गेले. पण चार-पाच दिवसांनी मी तिला पाठवलेली मनीऑर्डर परत आली. तिच्यावर Rejected असा शेरा होता.

कमाल आहे.. तिनं स्वत:च वर्गणी परत मागितली आणि ती तिला परत पाठवल्यावर रिजेक्ट करते.... सगळंच विचित्र. आता तिच्या पत्रांची उत्तरं दिली नाहीत म्हणून तिनं एवढे चिडायचं काय कारण आहे?  ही मुलगी अशी विचित्र का वागतेय?

दुस-या दिवशी तिचं आणखी एक पत्र आलं. ते उघडून वाचावे की नको या विचारात मी पडलो. शेवटी न रहावून मी ते पाकीट उघडले. पत्रात तिनं माझी माफी मागितली होती. वर्गणी परत मागितल्याबद्दल. तिच्या मागणीनुसार मी खरंच वर्गणी परत पाठवली याचा तिला धक्का बसला होता. तिला वाटलं होतं की निदान वर्गणी परत मागितल्यामुळं तरी मी तिला पत्र लिहीन. पत्राच्या शेवटी तिनं कळकळीची विनंती केली होती... मला एकदा तरी पत्र लिहा.. Please….

एव्हाना ती मुलगी एकाकी पडलेली, भावूक, उदास आणि दु:खी आहे, समजून घेणा-या मित्राच्या शोधात आहे हे मी समजून चुकलो होतो. आपण तिच्याशी फारच कठोरपणं वागलो आहोत याचीही मला जाणीव झाली होती. त्या मुलीला पत्र लिहून तिची माफी मागणं गरजेचं आहे, तसं केलं तरच तिच्या आणि माझ्या डोक्यावरील ओझं कमी होईल असं मला वाटू लागलं. तिची आधीची पत्रं मी पुन्हा वाचून काढली. मग एका फूल्स स्केप कागदावर तिला एक पत्र लिहायला घेतले. वरच्या बाजूला माझा पत्ता लिहिला. आता सुरवात काय करावी बरं? चला, आता मैत्री करायचीच आहे तर परकेपणा कशाला दाखवायचा? म्हणून मी पत्राची सुरवात Dear Disha  अशी केली.

प्रिय दिशा,

मी तुझ्या पत्रांची उत्तरे दिली नाहीत याबद्दल तुझी क्षमा मागतो. पत्रांची उत्तरे न देण्याचे कारण म्हणजे अशा पत्रव्यवहारातून पत्रमैत्री सुरू होते आणि पुढे ती नको त्या दिशेने फुलत रहाते. असे होतेच. मला कोणत्याही मुलीमध्ये भावनिक दृष्ट्या गुंतून जायचे नाही. त्यामुळे मुलींच्या पत्रांना मी उत्तरे देत नाही.

पण तुझ्या बाबतीत माझ्याकडून चूक झाली असे मला वाटू लागले आहे. तुझ्याशी मैत्री करायला मला आवडेल. अपवाद म्हणून. पण फक्त मैत्रीच, तीही केवळ पत्रानेच. आपण आयुष्यात कधीच भेटायचे नाही. कितीही भेटावेसे वाटले तरी. शिवाय नो फालतूपणा. आपण केवळ आपल्या आवडीच्या विषयावर आणि शक्यतो गंभीरपणे लिहायचे. तशी तू हलकी-फुलकी चेष्टामस्करी करू शकतेस, पण अति नको. तुझी सुख-दु:खे तू मला सांगू शकतेस.

तू लिहिले आहेस, तुमचे वय किती आहे? तुम्ही कधी मुंबईला येता का? तुमचा फोन नंबर कळवावा.... वगैरे.

सध्या माझे वय 32 वर्षे आहे. आपल्या वयात थोडे अंतर असावे असे वाटते, पण तू माझ्यापेक्षा फार लहान नसावीस असेही वाटते. शिवाय मैत्रीमध्ये वयाचा काय संबंध? असो. मी मुंबईला ब-याच वेळा येत असतो, आणि तू मुंबईच्या ज्या भागात रहातेस तिकडेही येत असतो, पण मी तुला भेटायला येईन अशी मुळीच अपेक्षा ठेवू नकोस. माफ कर, माझ्याकडे फोन नाही. शेजा-यांकडे आहे, पण ते शेजारी असल्याने माझे त्यांच्याशी फारसे पटत नाही. त्यामुळे मी तुला त्यांचा नंबर देवू शकत नाही. शिवाय फोनवर कशाला बोलायचे? पत्र लिहिण्यात, त्याच्या उत्तराची वाट पहाण्यात आणि आलेले पत्र वाचण्यात जो आनंद आहे तो फोनवर मिळणार आहे का? असो.

तुझे अक्षर फारसे चांगले नसले तरी माझ्या अक्षरांपेक्षा खूपच चांगले दिसते. बुद्धिमान माणसांचे  अक्षर चांगले नसते असे म्हणतात, त्यामुळे माझे(ही) अक्षर वाईट झाले असावे.

तू काय करतेस? जाणायला आवडेल.

आजवर तुझे पत्र येईल की काय याची भीती वाटत असे, आता मात्र मी तुझ्या पत्राची आतुरतेने वाट पहात आहे. मला वाटते आजपासून पाचव्या किंवा सहाव्या दिवशी मला तुझे पत्र मिळेल. त्याच्या आधी मिळाले तर विशेष कांही नाही, पण उशीरा मिळाले तर ते एक आश्चर्यच.

-महावीर

पत्र पूर्ण करून मी पोस्टाच्या पेटीत टाकले आणि माझे बाकीची कामे करायला मोकळा झालो.

***

आज दिशाचे पत्र येईल असा माझा अंदाज होता आणि खरेच दुपारच्यावेळी  पोस्टमनने आणून दिलेल्या पत्रांच्या गठ्ठ्यात तिचे पत्र होते. मी ते पाकीट अधीरतेने उघडले आणि वाचू लागलो. पहिल्या पत्रात मला Dear Mr. Sanglikar  म्हणणा-या, दुस-या दोन पत्रात Mr. Sanglikar म्हणणा-या दिशाने या पत्राची सुरवात चक्क Dear Mahaveer अशी केली होती. ते दोन शब्द वाचताना मनाला मोरपिसांचा स्पर्श व्हावा तशी माझी अवस्था झाली.

प्रिय महावीर,

शेवटी लिहिले एकदाचे पत्र तुम्ही मला. माझा तुमच्यावरचा राग क्षणात नाहीसा झाला. तुमचे हे पत्र म्हणजे तुम्ही काय चीज आहात हे दाखवणारा एक पुरावाच आहे. पत्रात तुम्ही पेरलेले सूक्ष्म विनोद फारच छान.

तुझे अक्षर फारसे चांगले नसले तरी माझ्या अक्षरांपेक्षा खूपच चांगले दिसते. बुद्धिमान माणसांचे  अक्षर चांगले नसते असे म्हणतात, त्यामुळे माझे(ही) अक्षर वाईट झाले असावे. हा विनोद लई भारी. यातून तुम्ही माझे अक्षर फारसे चांगले नाही असा टोमणा मला मारता मारता ते तुमच्या अक्षरापेक्षा चांगले आहे असे म्हणत एकीकडे माझे कौतुक केले आहे, पण पुढच्याच वाक्यात तुमचे अक्षर चांगले नाही याचा अर्थ तुम्ही बुद्धिमान आहात असे स्वत:ला म्हणवून घेतले आहे. कळस म्हणजे तसे स्पष्ट न म्हणताही तुम्ही मी बुद्धिमान नाही हे दाखवले आहे. पण मी बुद्धू नाही, नाहीतर मला हा तुमचा विनोद आणि टोमणा कसा काय कळाला असता?

माझ्याकडे फोन नाही. शेजा-यांकडे आहे, पण ते शेजारी असल्याने माझे त्यांच्याशी फारसे पटत नाही. हा विनोदही भारीच. असे विनोद पेरण्यात तुमचा उद्देश कदाचित माझी आकलन शक्ती मोजणे हा असावा.

तुमच्या पत्रात मी, मला, माझे हे शब्द अनेकदा आले आहेत. यावरून तुमच्यात ब-यापैकी मीपणा दिसतो. असो.

मैत्रीसाठी तुम्ही मला ज्या अटी घातल्या आहेत त्या मान्यच. मलाही फालतूपणा आवडत नाही, आणि तुमच्याशी मैत्री करण्यामागे माझा उद्देश वेगवेगळ्या विषयांवर चर्चा करणे हाच आहे.

तुम्हाला गंभीर हे आडनाव जास्त शोभून दिसले असते असे मला वाटते.  

पत्रांची उत्तरे न देण्याचे कारण म्हणजे अशा पत्रव्यवहारातून पत्रमैत्री सुरू होते आणि पुढे ती नको त्या दिशेने फुलत रहाते, असे तुम्ही लिहिले आहे. यावरून तुमचा याबाबत बराच पूर्वानुभव दिसतो.

माझी सुखदु:खे... सध्या त्याबद्दल न बोललेलेच बरे.

मी सध्या फारसे कांही करत नाही. डिग्री मिळवली आहे. ठरवेन सावकाश काय करायचे ते.

आपली,
दिशा

अशा प्रकारे दिशा आणि माझ्यात पत्रव्यवहार सुरू झाला. मला तिची दर आठवड्याला किमान दोन तरी पत्रे यायची. मीही तिला लगेच उत्तर द्यायचो. ती अनेक विषयांवर अधिकारवाणीने लिहायची.
खगोलशास्त्र, विज्ञान, धर्म, तत्वज्ञान, संगीत, साहित्य वगैरे. त्या विषयांवर ती मला कांही शंका, प्रश्न विचारायची. ज्यांची उत्तरे मला माहीत असायची, ती मी द्यायचो, पण जर उत्तर माहीत नसेल तर मला वेळ मारून न्यावी लागे. पुढे पुढे तर तुझ्या या प्रश्नाचे उत्तर मला माहीत नाही, तूच अभ्यास करून मलाही उत्तर सांग असे लिहून मी माझे अज्ञान मान्य करायला शिकलो.

मला खगोलशास्त्राचे ब-यापैकी ज्ञान होते, पण ती मला माहीत नसलेल्या अनेक नव्या गोष्टी सांगायची. एकदा तिने लिहिले, आपल्या आकाशगंगेभोवती 60 छोट्या आकाशगंगा फिरतात. त्यातील अंद्रेमेडा ही आकाशगंगा ही सर्वात मोठी असून ती आणखी कांही अब्ज वर्षांनी आपल्या आकाशगंगेत मिसळून जाणार आहे.

तिच्या बहुतेक पत्रात एखादे puzzleकोडे असायचे. ती ते सोडवायचे मला आव्हान देत असे. कोडी सोडवण्याचा मला जाम कंटाळा. त्यामुळे मी कसलाही प्रयत्न न करता शरणागती पत्करायचो. ‘सुटत नाही. तूच सांग आता त्याचे उत्तर’ हे माझे ठरलेले उत्तर असयाचे. मग ती विजयी झाल्याच्या थाटात ते कोडे उकलून दाखवत असे.   

कधी कधी तिची कोडी फारच बाळबोध असत. एकदा तिने विचारले, ‘प्रश्न यह है कि उत्तर क्या है’. पुढे हिंट दिली होती, ‘उत्तर माझ्यात शोधा’. ‘उत्तर एक दिशा है’ हे मला आधीच माहीत होते, तरीही मी नेहमीप्रमाणे ‘मला येत नाही, तूच सांग’ असे लिहिले. पुढच्या पत्रात ती म्हणाली, ‘मला शंका येतेय. तुम्हाला सगळ्या कोड्यांची उत्तरे येत असावीत पण तुम्ही मुद्दाम ती येत नसल्याचे दाखवता’.  तिचे हे म्हणणे पूर्ण नाही पण बरेचसे खरेही होते.

मग एका पत्रात तिने लिहिले, मला तुम्हाला भेटायचे आहे. Please….  तुम्ही मुंबईला आलात की मला भेटायला या. जर मुंबईला येणार नसाल तर मी पुण्याला येते. पण मला तुम्हाला भेटायचेच. तिची ही मागणी मला मुळीच मान्य नव्हती. मी तिला समजावून सांगणारे एक पत्र लिहिले:

मला माहीत आहे की आपण मैत्रीच्या पलीकडे पोहोचलो आहोत. कधी कधी मलाही वाटते की तुला भेटावे, पण मी तो विचार लगेच झटकून टाकत असतो. आपले काय ठरले होते? आपण आयुष्यात कधीच भेटायचे नाही. कितीही भेटावेसे वाटले तरी. तू कबूल केलेली गोष्ट तुला पाळावीच लागेल.

तिचे उत्तर आले, ‘पण का? का नाही भेटायचे? आपण जे ठरवले होते, ते दोघेही मिळून रद्द करूया आणि भेटूया. निदान एकदा तरी’.

माझे परत उत्तर, ‘नाही, मुळीच नाही. आणि आता तर तुला न भेटण्यामागे माझ्याकडे आणखीही मोठी कारणे आहेत. एकतर तू मोठ्या घरची लेक आहेस. तुझ्यापुढे मी एक सामान्य माणूस आहे. आपली कोणत्याही बाबतीत बरोबरी होवू शकत नाही. या जगात प्रेमाबरोबरच व्यवहारही पाहिला पाहिजे. प्रेम म्हणजे सर्व कांही नव्हे. त्यामुळे पुन्हा मला भेटण्याचा आग्रह करू नकोस. आपण मित्र झालो, पण आपली मैत्री देखील व्हर्च्युअलच आहे. त्याच्यापुढे आपल्याला जायचे नाही. आपण एकेमेकांसाठी व्हर्च्युअल रहाण्यातच शहाणपणा आहे.

या पत्रामुळे दिशा थोडी नाराज झाली. तिने लिहिले, ‘जशी तुमची मर्जी. तुम्हाला भेटायचा विचार मी मोठ्या मुश्किलीने मनातून काढून टाकला आहे. तुम्ही तुमच्या आणि माझ्या परिस्थितीची मोकळेपणाने तुलना केली तिचे कौतुकही वाटले आणि ती खटकली देखील. तुम्ही मला ओळखण्यात कमी पडला आहात मिस्टर सांगलीकर. तुम्ही स्वत:लाही नीट ओळखलेले नाहीत असे मला वाटते. असो.

आपली कधी ना कधी, कुठे ना कुठे, या जन्मात नाही तर पुढील जन्मात, या जगात नाही तर दुस-या जगात गाठ पडेल अशी मला आशा वाटते..

आता आपण काय करायचे? पत्रव्यवहार असाच चालू ठेवायचा का? की आपण आता एकमेकांना विसरून जायचे? मी तर तुम्हाला विसरू शकत नाही, तुम्हाला काय करायचे हे तुम्हीच ठरवा. 

तिच्या या पत्राला काय उत्तर द्यायचे ते मला कळेना. शेवटी I am sorry, but I can not help you’ असे कांहीतरी लिहिले.

पुढे तिची पत्रे यायचे कमी-कमी होत गेले. नंतर तर ती पूर्णच बंद झाली. त्याचे मला विशेष कांही वाटले नाही.

लवकरच माझे लग्नही झाले. घरच्यांच्या इच्छेखातर, त्यांना पसंत पडलेल्या मुलीशी. ती मुलगी मला अजिबात आवडत नसे, कारण ती मला मुळातच आवडली नव्हती, आणि ती सर्व दृष्टीने सो-सोच होती.  पुढे व्हायचे तेच झाले. आमचा घटस्फोट झाला.    

मला क्वचित कधीतरी दिशाची आठवण होत असे. त्यावेळी मग मी तिची जपून ठेवलेली पत्रे वाचून काढत असे.

2001 ची दिवाळी जवळ आली होती होती. त्यावेळी स्टुडीओची साफ सफाई करताना मनात विचार आला, ‘अजून किती दिवस आपण दिशाची पत्रे जपून ठेवणार? वाचत रहाणार? आत्तापर्यंत तिचे लग्न झाले असेल. तेंव्हा आपले हे वागणे बरे नव्हे’. मग मी तिची पत्रे जाळून टाकली.

दुस-या दिवशी रविवार होता. त्यादिवशी मी Times of India घेतला. तो चाळत असताना त्याच्यात मला दिशाने लिहिलेला  एक लेख दिसला. तो लेख वाचावा अशी माझी इच्छा झाली नाही, तरीही मी त्यावर एक नजर टाकली. लेखाच्या शेवटी तिचा परिचय Disha  is a freelance writer असा दिला होता.

दिशाची पत्रे जाळणे आणि दुस-याच दिवशी तिचा लेख पहाणे या गोष्टी इतरांना केवळ योगायोग वाटल्या असत्या, पण माझ्या मनाने पटकन निष्कर्ष काढला, आपली एकेकाळची ही पत्रमैत्रीण पुन्हा एकदा आपल्या आयुष्यात येणार आहे. अगदी स्वत:हून. मला असे वाटण्याचे कारण म्हणजे मी त्याकाळी विविध गूढ विद्यांचा बराच अभ्यास केला होता, आणि कधी-कधी मला पुढच्या काळाशी संबंधीत अस्पष्ट का होईना, पण सूचना मिळत .

मी ठरवले, याचा जास्त विचार करायला नको. जे होईल त्याला सामोरे जायचे. आपली भूमिका पूर्वीसारखीच ठेवायची. No Involvement….

पुढे मी ही गोष्ट विसरूनही गेलो. .....

Email Form

इमेलने मराठी कथा, लेख, ईबुक्स, ऑफर्स मिळवा. त्यासाठी खालील फॉर्म भरा आणि सबमिट करा.

* indicates required

View previous campaigns.

मोस्ट पॉप्युलर कथा